ul. Wspólna 1/3 
00-529 Warszawa 53

POLSKA BIBLIOTEKA INTERNETOWA

1. CELE POLSKIEJ BIBLIOTEKI INTERNETOWEJ:

Zasadniczym celem powołania PBI jest wyrównanie szans dostępu do różnorodnych publikacji wydanych dotychczas w języku polskim osobom pochodzącym z małych miast, wsi, czy innych regionów oddalonych od ośrodków akademickich i kulturalnych, gdzie komputer z łączem do Internetu może być jedyną szansą kontaktu ze zdobyczami literatury i kultury.

Wobec faktycznego braku dostępu do wielu pozycji, z uwagi na niewielkie zakupy biblioteczne oraz ogromny popyt na często pojedyncze egzemplarze, znaczenie powstania takiej biblioteki jest oczywiste.

Polska Biblioteka Internetowa jest jednym z filarów Programu Powszechnej Edukacji Informatycznej, który zakłada zwiększenie kreatywności uczniów oraz mobilizację do samokształcenia i samodzielnego korzystania ze źródeł we wszystkich grupach wiekowych.

Istotnym aspektem działania PBI będzie także gromadzenie i przetwarzanie w odpowiednie formy użytkowe publikacji dla osób niewidomych, przy wykorzystaniu już istniejących stanowisk komputerowych w bibliotekach akademickich oraz założeniu konsekwentnego rozbudowywania ich sieci w całym kraju.

Polska Biblioteka Internetowa stanowić będzie podstawę dla tworzenia polskich zasobów edukacyjnych i kulturalnych Internetu, których brak stanowi jedną z zasadniczych barier rozwoju społeczeństwa informacyjnego w Rzeczypospolitej.

Ogromnym walorem internetowego udostępniania zasobów bibliotecznych jest fakt, że dzięki PBI dostęp do bogatego polskiego dorobku literackiego i naukowego uzyskają także Polacy mieszkający za granicą oraz wszystkie inne osoby zainteresowane naszym krajem.

Polska Biblioteka Internetowa, stanie się katalizatorem budowy i udostępniania polskich zasobów edukacyjnych i kulturalnych Internetu. Pozwoli na skuteczniejsze wykorzystanie szkolnych pracowni internetowych w procesie dydaktycznym oraz samokształceniu dzieci i młodzieży.

Projekt utworzenia PBI jest jedną z form realizacji przez Polskę założeń europejskiego programu e-Content, a konkretnie jego obszaru dotyczącego stworzenia europejskich zbiorów danych cyfrowych w dziedzinie sztuki, dziedzictwa kultury, archiwów i bibliotek ( Linia 1.2 e-Content).

Są to działania z zakresu usprawniania dostępu do informacji sektora publicznego i rozszerzania ich wykorzystania, wynikające także z ogólniejszego programu e-Europe, w ramach którego opracowano Plan Działania do roku 2005 zakładający, iż 20 różnych typów usług publicznych będzie powszechnie dostępnych przez Internet.

Wśród nich mieści się również tworzenie bibliotek internetowych.

Powołanie Polskiej Biblioteki Internetowej, jako instytucji uprawnionej do udostępniania treści publikacji na polu eksploatacyjnym Internetu, zapewni także należytą ochronę praw autorskich podmiotów uprawnionych zgodnie z przepisami obowiązującymi w RP oraz regulacjami UE, m.in. Dyrektywą 2001/29/WE Parlamentu Europejskiego oraz Rady o harmonizacji określonych aspektów prawa autorskiego i praw pokrewnych w społeczeństwie informacyjnym.

2. HISTORIA PROJEKTU:

"Informatyzacja jest współczesną postacią Oświecenia"
Leszek Miller,
 
Wstępne założenia projektu Polskiej Biblioteki Internetowej opisano w Programie Powszechnej Informatyzacji Nowoczesna Polska, przyjętym przez SLD 8 kwietnia 2001 r.

Zakłada on konsekwentne wprowadzanie do wszystkich obszarów oświaty i nauki w Polsce edukacji informatycznej, począwszy od poziomu podstawowego ("Piszę, czytam, klikam"), poprzez Nową Edukację Multimedialną , Polską Bibliotekę Internetową i Skarbnice Wiedzy Narodowej, które powstaną na bazie doświadczeń PBI.

Premier Leszek Miller już 25 października 2001 roku zapowiedział w swoim exposé, iż rząd "stworzy przyjazne środowisko dla realizacji programu informatyzacji kraju. Będzie to także ważny krok w tworzeniu podstaw dla budowy społeczeństwa informacyjnego.
Niedostateczny dostęp do nowoczesnych narzędzi informatycznych będzie traktowany jako jedna z oznak ubóstwa".

Zgodnie z tą deklaracją, 8 sierpnia 2002 Rada Ministrów uchwaliła przeznaczenie z rezerwy budżetowej 750 tys. zł na I etap prac nad projektem Polskiej Biblioteki Internetowej.

Realizacją projektu zajął się, powołany 18 października br. w Komitecie Badań Naukowych, Departament Promocji Społeczeństwa Informacyjnego.

Departament Promocji Społeczeństwa Informacyjnego przygotował koncepcję struktury organizacyjnej PBI oraz przeprowadził procedurę przetargową na projekt strony internetowej dla PBI, a obecnie przygotowuje przetarg na zakup usług skanowania i obróbki cyfrowej publikacji.

W wyniku konsultacji dotyczących procedur i stanu zaawansowania komputeryzacji zasobów bibliotecznych w kraju, Departament podjął decyzję o nawiązaniu współpracy nad powołaniem PBI z Akademią Górniczo - Hutniczą im. Stanisława Staszica w Krakowie w odpowiedzi na inicjatywę tej uczelni. Jest ona jednym z podmiotów, które zainicjowały powstanie Krakowskiego Zespołu Bibliotecznego, realizującego od 1994 r. program komputeryzacji i informatyzacji 15 bibliotek krakowskiego środowiska naukowego.

Minister Nauki, Przewodniczący Komitetu Badań Naukowych Prof. Michał Kleiber 30 października 2002 r. zdecydował o objęciu projektu PBI swoim patronatem

Premier Leszek Miller, inaugurując 29 października br. kongres technologiczny "Rozwiązania dla nowoczesnej gospodarki", wymienił projekt Polskiej Biblioteki Internetowej jako jedną z najciekawszych inicjatyw na rzecz budowy społeczeństwa informacyjnego w Polsce.

3. FORMA ORGANIZACYJNA:

Departament Promocji Społeczeństwa Informacyjnego KBN dokonał szczegółowej analizy uwarunkowań prawnych dla powołania instytucji o charakterze bibliotecznym i wspierającym badania naukowe, na podstawie której dokonano wyboru pomiędzy formą organizacyjną jednostki badawczo-rozwojowej, konsorcjum naukowego oraz fundacji.

Polska Biblioteka Internetowa ma na celu:

  1. stworzenie narodowego cyfrowego zasobu publikacji bibliotecznych o charakterze multimedialnym,
  2. utrzymywanie Biblioteki i pomnażanie jej zbiorów oraz ich opracowywanie i upowszechnianie poprzez sieć Internet,
  3. tworzenie, przetwarzanie, przekazywanie i upowszechnianie informacji naukowej i bibliotecznej oraz popularyzację osiągnięć naukowo-technicznych w dziedzinie komputerowej archiwizacji zbiorów bibliotecznych,
  4. zapewnianie dostępu do katalogów oraz pełnych tekstów publikacji naukowych i literackich, zgromadzonych na elektronicznych nośnikach informacji, zgodnie z przepisami dotyczącymi ochrony praw autorskich i pokrewnych,
  5. kierowanie procesem przetwarzania publikacji naukowych oraz dzieł literatury i sztuki w pliki komputerowe za pomocą technik cyfrowych i optycznych,
  6. ustalanie i modyfikowanie standardów technicznych dla cyfrowych publikacji bibliotecznych wchodzących w skład zasobu Biblioteki,
  7. administrowanie środkami finansowymi przeznaczonymi na poszerzanie zbiorów i promocję Biblioteki,
  8. wspieranie prac naukowo-badawczych oraz przedsięwzięć zmierzających do rozwoju cyfrowych zasobów bibliotecznych w kraju.
Zadania te zaledwie w części pokrywają się z zamkniętym katalogiem zadań jednostek badawczo-rozwojowych, określonym w ustawie o jednostkach badawczo - rozwojowych z 25 lipca 1985 r.

Jednostki badawczo - rozwojowe są wyodrębnionymi pod względem prawnym, organizacyjnym i ekonomiczno-finansowym, ale jednakże nadal państwowymi jednostkami organizacyjnymi. Stwarza to dogodne warunki do pracy dla instytutów naukowo-badawczych, ośrodków badawczo-rozwojowych, centralnych laboratoriów itd.

Dla PBI stanowiłoby jednak zasadnicze ograniczenia formalne w działalności

Analogicznie, definicja konsorcjum naukowego, zawarta w Rozporządzeniu Przewodniczącego KBN z dnia 30 listopada, jest przystosowana do potrzeb jednostek lub przedsiębiorców współdziałających na podstawie umowy dla realizacji przedsięwzięcia obejmującego przede wszystkim badania naukowe i prace rozwojowe lub inwestycje im służące.

Tymczasem fundacja może być, zgodnie z ustawą, ustanowiona dla realizacji celów społecznie lub gospodarczo użytecznych, w szczególności, takich jak: rozwój nauki, oświata i wychowanie, kultura i sztuka.

Tworzenie narodowego internetowego zasobu bibliotecznego mieści się zaś w powyższych celach ustawowych.

Forma organizacyjna fundacji daje również szansę współdziałania osób prawnych oraz fizycznych na rzecz tworzenia i utrzymywania PBI, między innymi dzięki możliwości podejmowania przez fundację działalności gospodarczej.

Dzięki takiej współpracy, w kolejnym obszarze życia publicznego w Polsce, mogłaby realizować się idea partnerstwa publiczno - prywatnego.

Fundacja PBI może być podmiotem praw, w tym co istotne, także majątkowych praw autorskich np. na podstawie umowy o przekazaniu praw zawartej pomiędzy uprawnionym do nich a fundacją. Będzie też mogła korzystać z nich na zasadach określonych w przepisach.

Ostatnim, niezwykle istotnym argumentem jest fakt, że Polska Biblioteka Internetowa w formie prawnej fundacji spełniać będzie wymogi określone w Rozporządzeniu Przewodniczącego Komitetu Badań Naukowych z dnia 9 maja 2001 r. i ustawie o Komitecie Badań Naukowych z dnia 12 stycznia 1991 r., dotyczące podmiotów działających na rzecz nauki oraz przetwarzających, przekazujących i upowszechniających informacje naukowe lub popularyzujące osiągnięcia naukowo-techniczne.

Oznacza to dla Fundacji możliwość wnioskowania o finansowanie lub dofinansowywanie jej działalności ze środków przeznaczonych w budżecie państwa na naukę oraz w nowej części budżetu - informatyzacja.

4. OCHRONA PRAW AUTORSKICH DO DZIEŁ ZGROMADZONYCH W PBI:

Zgodnie z art.1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych z dnia 4 lutego 1994 r. wszystkie publikacje wchodzące w skład PBI, podlegać będą ochronie z mocy prawa jako "przejawy działalności twórczej, o indywidualnym charakterze, wyrażone słowem".

W myśl ustawy każdy sposób korzystania z utworu należy bowiem do sfery niezbywalnych praw twórcy. Dla określenia tych sposobów ustawodawca posługuje się pojęciem pola eksploatacji, określonym w art. 50 ustawy. Obejmuje ono utrwalanie utworów, zwielokrotnianie (w tym cyfrowe i optyczne - jako odrębne formy) i wprowadzanie do pamięci komputera, a także każde inne, nowopowstałe uprzednio nieznane pola - w przypadku PBI - Internet.

Z powyższych regulacji wynika zasada uzależnienia korzystania z utworu na każdym polu eksploatacji od zgody twórcy wyrażonej w umowie.

W tym wypadku będziemy mieć do czynienia z umową licencyjną, na podstawie której operator PBI uzyska upoważnienie twórcy do korzystania z utworu w określonym zakresie. Najbardziej optymalną wersją takiej umowy będzie umowa licencji niewyłącznej, częściowej i nieograniczonej w czasie.

Uchwalona przez Sejm w dniu 13 września 2002 nowelizacja art.50 prawa autorskiego zakłada, iż odrębnym polem eksploatacji stanie się, z momentem jej wejścia w życie, publiczne udostępnienie utworu tak, by każdy miał do niego dostęp w miejscu i czasie przez siebie wybranym.

Jest to nowelizacja zgodna z Dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady 29/2001/ED o harmonizacji niektórych aspektów prawa autorskiego i praw pokrewnych w społeczeństwie informacyjnym, odpowiadająca istocie uploadingu, czylizamieszczania zdigitalizowanych utworów na serwerze do swobodnego dostępu przez sieć Internet.

PBI zobowiązana więc będzie, zgodnie z europejskimi standardami w tej dziedzinie, do pełnego respektowania wyłącznego prawa twórcy do zezwalania na korzystanie z jego utworu.

Operator PBI każdorazowo ustali kwestię istnienia praw autorskich do poszczególnych publikacji, które mają wejść do zbioru oraz podmioty uprawnione do korzystania z tych praw. Nie będzie to dotyczyło jednak publikacji, do których prawa autorskie wygasły z powodu upływu 70 lat od:

  1. śmierci twórcy lub ostatniego ze współtwórców,
  2. daty I rozpowszechnienia utworu twórcy nieznanego,
  3. daty I rozpowszechnienia utworu, co do którego prawa posiada podmiot inny niż twórca lub utworu nieustalonego wcześniej w formie nadającej się do upowszechniania,
  4. śmierci najpóźniej zmarłej osoby spośród grona twórców utworu multimedialnego wymienionych w ustawie.
Takie publikacje zostaną zamieszczone w PBI, tak jak zamieszczane są na serwerach uczelnianych (np. Biblioteka Literatury Polskiej na serwerze Uniwersytetu Gdańskiego czy publikacje Wydziału Fizyki UW).

PBI będzie apelowała także do twórców o zawarcie umów o niewyłącznej, nieodpłatnej licencji nieograniczonej czasowo w zakresie następujących pól eksploatacji:

  1. wprowadzania do pamięci komputera,
  2. wprowadzania do ogólnie dostępnych sieci komputerowych (m.in. Internetu),
  3. zwielokrotnienia techniką cyfrową i optyczną,
oferując jednocześnie ze swej strony pełne zabezpieczenie przed downloadingiem na dysk użytkownika. Jedyną możliwą opcją stanie się zapis czasowy dla użytku osobistego, bez opcji dalszego kopiowania. Katalogi PBI będą także chronione w myśl przepisów o bazach danych, które weszły w życie 10 listopada 2002 r.

5. ZASÓB POLSKIEJ BIBLIOTEKI INTERNETOWEJ:

Zasadniczy katalog Polskiej Biblioteki Internetowej obejmować będzie:
  1. Klasykę literatury polskiej,
  2. Podręczniki akademickie oraz publikacje naukowe,
  3. Publikacje przeznaczone dla osób niewidomych,
  4. Archiwalia nieliterackie - rękopisy muzyczne oraz pozycje kartograficzne,
  5. Dzieła malarstwa, grafiki oraz fotografii,
  6. Czasopisma i periodyki naukowe.
W katalogu podstawowym znajdą się również pozycje ze zbiorów tworzących Narodowy Zasób Biblioteczny, zgodnie z załącznikiem do Rozporządzenia Ministra Kultury i Sztuki z dnia 24 listopada 1998 r.

Docelowo w skład zasobu bibliotecznego PBI wchodzić będą także inne zasoby muzealne oraz utwory multimedialne; takie jak filmy naukowe i dokumentalne, filmy oparte na utworach literackich lub zapisy spektakli teatralnych.

Do 2008 r. planowane jest przeniesienie wszystkich archiwalnych zasobów literatury polskiej do wersji elektronicznej.

6. ZASADY KORZYSTANIA:

Korzystanie ze zbiorów PBI będzie z założenia bezpłatne, co oznacza, iż wszyscy użytkownicy Internetu powinni mieć równy dostęp do pozycji umieszczonych w katalogu. Dostęp do zasadniczego katalogu PBI, w kształcie opisanym powyżej, pozostanie bezpłatny przez cały czas dla wszystkich użytkowników, ze względu na umieszczenie w nim pozycji, co do których prawa autorskie wygasły.

Konieczność ochrony praw autorskich osób uprawnionych powoduje, iż zostanie opracowany również katalog dzieł dostępnych odpłatnie, zgodnie z wolą uprawnionych do dzieł.

W przypadku publikacji o charakterze multimedialnym przeznaczonych dla niewidomych zostanie opracowany, we współpracy z Polskim Związkiem Niewidomych, specjalny system dostępu do tego katalogu.

Trwają prace nad warunkami i formą realizacji płatności za dostęp do płatnych pozycji bibliotecznych. Wśród możliwych rozwiązań znajdują się opłaty przez sms, konta indywidualne użytkowników lub banki elektroniczne.

W tych rozwiązaniach będą uwzględniane dwa warianty opłat. Opłaty ponoszone przez PBI jako udostępniającą utwór w postaci pliku elektronicznego oraz opłaty za ewentualne kopiowanie plików na dysk użytkownika.

7. PERESPEKTYWY ROZWOJU:

W roku 2003 w budżecie państwa przewidziano w rezerwie celowej działu w dyspozycji Ministra Nauki i Informatyzacji, wydatki na wsparcie dla tworzenia polskich zasobów edukacyjnych Internetu, w tym Polskiej Biblioteki Internetowej kwotę 3, 5 mln zł..

Sporą rolę odegrać mogą w tworzeniu i utrzymywaniu PBI także sponsorzy, którzy zechcieliby wesprzeć Bibliotekę finansowo lub przekazując na jej poczet oprogramowanie komputerowe lub sprzęt.

Odrębnym wkładem, o nieocenionej dla idei Polskiej Biblioteki Internetowej wadze, mogą stać się prawa autorskie do utworów przekazane przez podmioty do nich uprawnione. Ci hojni Darczyńcy, podobnie jak i sponsorzy, zostaną wpisani do Księgi Honorowych Darczyńców, prowadzonej przez Fundację PBI, która będzie mogła również przyznawać im wyróżnienia za wkład w budowę społeczeństwa informacyjnego w Polsce.

8. POLSKA BIBLIOTEKA INTERNETOWA PODSTAWĄ BUDOWY ZASOBÓW EDUKACYJNYCH, NAUKOWYCH I KULTURALNYCH INTERNETU

Powszechne stosowanie Internetu w edukacji i nauce warunkuje faktyczny rozwój społeczeństwa informacyjnego w Polsce i stanowi podstawowy czynnik postępu cywilizacyjnego.

Dla mieszkańców wsi i niedużych miastach, oddalonych od ośrodków akademickich i kulturalnych jedyną szansą na bezpłatny i powszechny dostęp do materiałów źródłowych, może być szkolny lub własny komputer z dostępem do Internetu.

Zasoby PBI oraz budowane na tej podstawie inne zasoby edukacyjne będą stanowiły uzupełnienie procesu dydaktycznego oraz pozwolą na efektywniejsze wykorzystanie szkolnych pracowni internetowych .

Studentom i naukowcom PBI pozwoli na odszukanie i zgromadzenie niezbędnej bibliografii przy pomocy domowego lub uczelnianego komputera.

Polakom mieszkającym za granicą PBI da unikalną szansę skorzystania z zasobów edukacyjnych i kulturalnych dostępnych dotychczas jedynie dzięki fizycznej obecności w kraju.

Od determinacji Państwa Polskiego, od naszej wspólnej determinacji w dziele budowy Polskiej Biblioteki Internetowej zależeć będzie stworzenie tej unikalnej, wyjątkowej i jedynej w swoim rodzaju cyfrowej skarbnicy wiedzy i kultury narodowej.

  

Podsekretarz Stanu
W Komitecie Badań Naukowych
Wojciech Szewko
Ostatnia modyfikacja: 27 listopada 2002  roku


BACK