ul. Wspólna 1/3  00-529 Warszawa 53

English version

Instytut Rozwoju i Studiów Strategicznych
pl. Trzech Krzyży 5,
00-507 Warszawa

1. Projekt badawczy Informacja i technologie informacyjne jako element przekształceń strukturalnych i systemowych w gospodarce światowej. Wnioski dla Polski realizowany jest w Instytucie Rozwoju i Studiów Strategicznych jako element prac nad Długofalowš wizjš nowoczesnego rozwoju Polski, finansowanych przez Komitet Badań Naukowych. Celem realizacji tego projektu badawczego jest:
a) zarysowanie uwarunkowań, jakie dla procesu integracji Polski z Uniš Europejskš wynikajš z rozwoju technologii informacyjnych i rosnšcej roli informacji we współczesnym świecie, oraz
b) przedstawienie na tej podstawie wniosków dla długookresowej wizji rozwoju gospodarki Polski.
Przy prowadzeniu prac badawczych przyjęte zostały dwa założenia wstępne:
pierwsze, że w Polsce dokonuje się tak transformacja ustrojowa, jak i przełom cywilizacyjny, w toku którego nie tylko następuje przejście od gospodarki centralnie planowanej do współczesnej gospodarki rynkowej i demokratycznego państwa prawa, lecz również zmniejszanie różnic cywilizacyjnych, jakie występujš między krajami Europy Środkowej i Wschodniej, a rozwiniętymi gospodarczo państwami Europy Zachodniej, oraz
drugie, że kiedy mowa o przekształceniach strukturalnych ma się na myśli nie tylko zmiany w rzeczowej strukturze gospodarki narodowej, lecz również zmiany zachodzšce w środowisku społecznym, w tym zwłaszcza w odniesieniu do innowacji społecznych, generujšcych zdolność i chęć poszczególnych członków społeczeństwa, a także przedsiębiorstw i władz państwowych, do przełamywania istniejšcych zwyczajów, form percepcji i celów przyświecajšcych procesom społeczno-gospodarczym, wzamian zaś - do ich nowego formułowania w obliczu stale zmieniajšcych się okoliczności i nowych kierunków rozwoju.

2. Realizacja projektu badawczego przebiega w dwóch etapach:
2.1. Etap I (realizowany w 1996 r.) miał na celu uzyskanie odpowiedzi na pytanie o charakter społeczeństwa informacyjnego i wpływ, jaki już wywiera (a tym bardziej - jaki będzie wywierał) na rozwój gospodarki światowej, przy czym próba odpowiedzi na tak postawione pytanie koncentrowała się wokół dwóch kluczowych tematów:
po pierwsze, czy mówišc o społeczeństwie informacyjnym rozpatruje się je, jako kolejne stadium rewolucji przemysłowej, czy też nowš epokę w rozwoju ludzkości wraz z odpowiadajšcym jej sposobem widzenia świata i systemem wartości społecznych?
po drugie, jaki wpływ wywierajš współczesne technologie informacyjne na sposób funkcjonowania społeczeństw, a w ślad za tym - na rozwój cywilizacyjny i kulturowy ludzkości?
Wyniki I etapu znalazły swe odbicie w konferencji naukowej nt. Integracja europejska wobec wyzwań ery informacyjnej (postindustrialnej) zorganizowanej przez IRiSS we współpracy z Centralnym Urzędem Planowania w grudniu 1996 r., w następujšcych referatach:

- Józef Wierzbołowski -
Informacja i technologie informacyjne jako element przekształceń strukturalnych i systemowych w gospodarce światowej (ogólne podejście do tematu),

- Lech Zacher -
Informacja jako czynnik rozwarstwienia gospodarki światowej,

- Andrzej Wierzbicki -
Wpływ informacji jako zasobu na stosunki społeczne i gospodarcze w krajach rozwiniętych,

- Kornel B. Wydro -
Perspektywy rozwoju Unii Europejskiej wobec wyzwań społeczeństwa informacyjnego.

W świetle wyników I etapu zostały uwypuklone następujšce elementy:

1. Społeczeństwo informacyjne rozpatrywane jest jako nowa epoka w rozwoju ludzkości z właściwymi dla niej uwarunkowaniami cywilizacyjnymi i kulturowymi. Odpowiednio do tego, równolegle do zmian technologicznych i gospodarczych rośnie znaczenie czynników aksjologicznych i systemowych, wyzwalajšcych proces innowacji społecznych, majšcych bezpośredni wpływ na absorpcję nowych technologii i adaptację do nowych wyzwań rozwojowych. Warto odnotować, iż w tym względzie program badawczy IRiSS rozszerza spektrum zagadnień rozpatrywanych w tzw. Raporcie Bangemanna pt. "Europe and the Global Information Society. Recommendations to the European Council", w którym główny nacisk położony jest na rozwój technologiczny i sfery jego zastosowania oraz wpływ, jaki rozwój tych technologii i zastosowań wywiera na pozycję konkurencyjnš Europy Zachodniej.

2. Przyjmujšc, że podstawowš cechš charakterystycznš społeczeństwa informacyjnego jest przekształcenie informacji w zasób produkcyjny, uwypuklone zostało znaczenie edukacji i produkcji wiedzy, jako procesu zwiększania tego zasobu. Znaczenie to jest tym większe, że w miarę rozwoju technologii informacyjnych właśnie informacja w coraz większym stopniu staje się podstawš międzynarodowej konkurencyjności poszczególnych państw i/lub regionów geopolitycznych.

3. Akcentujšc znaczenie narastajšcej globalizacji procesów produkcyjnych i informacyjnych, zasygnalizowano jednocześnie, że społeczeństwo informacyjne jako formacja cywilizacyjna, nie może być rozpatrywane jako zjawisko ogólnoświatowe, lecz że występuje ono obok innych formacji cywilizacyjnych z ich utrwalonym systemem wartości społecznych i dziedzictwem kulturowym. Pocišga to za sobš dwie konsekwencje:
po pierwsze, wišże się z koniecznościš odejścia od paradygmatu, że rozwój cywilizacji euroamerykańskiej stanowi uniwersalny wzorzec dla wszystkich społeczeństw, na rzecz uświadomienia konieczności koegzystencji społeczeństwa informacyjnego z innymi formacjami cywilizacyjnymi w skali globalnej i w poszczególnych regionach geopolitycznych,
po drugie, obok szans, które stwarza rozwój technologii informacyjnych i ich wszechogarniajšcy charakter, występujš również kolosalne zagrożenia w postaci rosnšcego zróżnicowania w skali światowej, jak i na obszarach poszczególnych państw.

4. Wyzwaniem stojšcym przed Europš Zachodniš, a zwłaszcza Uniš Europejskš, jest utrzymanie swej pozycji konkurencyjnej wobec innych podsystemów dominacji światowej (Ameryki Północnej i Japonii, a także takich regionów geopolitycznych, jak Azja Południowo-Wschodnia czy Chiny) również w warunkach społeczeństwa informacyjnego. Jest to jednocześnie wyzwanie dla Polski: przyjmujšc, że podstawowa perspektywa rozwojowa kraju wišże się z integracjš z Europš Zachodniš poprzez wejście do Unii Europejskiej i NATO, oznacza to, iż chodzi równocześnie o stworzenie warunków ułatwiajšcych przejście do ery informacyjnej wraz z wszelkimi wynikajšcymi z tego konsekwencjami. Jednocześnie w toku prac przeprowadzonych w I etapie przedstawiono szereg wyzwań aksjologicznych i systemowych, charakterystycznych dla społeczeństwa informacyjnego, zaczynajšc od tak podstawowych, jak przechodzenie od mechanistycznej do systemowej (chaotycznej) wizji świata, poprzez przełamywanie oświeceniowych paradygmatów rozwojowych i rolę nauki i przewag informacyjnych, jako czynnika dominacji światowej, aż do zmian rzutujšcych na pozycję państwa na arenie światowej (w tym wpływajšcych na prawo międzynarodowe).

2.2. Etap II (realizowany w 1997 r.) ma na celu dalsze rozwinięcie prowadzonych prac badawczych, przy czym przyjmujšc jako podstawowe kierunki zastosowań technologii informacyjnych oceny zawarte w tzw. Raporcie Bangemanna, prace te będš koncentrować się na problematyce aksjologicznej i społeczno-gospodarczej. Podejście to jest dodatkowo uzasadnione tym, że wnioski płynšce z tego etapu projektu badawczego będš mogły być uwzględnione przy realizacji Narodowej Strategii Integracji, przyjętej przez Radę Ministrów 28 stycznia 1997 r., która to strategia w sposób naturalny koncentruje się na współpracy gospodarczej, a także na problematyce prawnej i organizacyjnej. W wyniku tego etapu przewiduje się: a) zarysowanie uwarunkowań, jakie wobec ewolucji Europy Zachodniej w kierunku społeczeństwa informacyjnego powinny wystšpić w Polsce, aby można było zapewnić integrację polskiego społeczeństwa ze społeczeństwami zachodnioeuropejskimi, a nie tylko integrację Polski z Uniš Europejskš w układzie instytucjonalnym i gospodarczym, b) określenie, jak wpływ tych uwarunkowań powinien odbić się na kierunkach restrukturyzacji polskiej gospodarki narodowej, oraz c) sprecyzowanie wniosków do uwzględnienia w propozycjach odnośnie do rozwoju gospodarki Polski w perspektywie 10-15 lat.
Podsumowanie tego etapu ma ułatwić organizowana w IV kw. 1997 r. konferencja naukowa nt. Polska wobec wyzwań społeczeństwa informacyjnego (aksjologiczne i społeczne dylematy integracji z Uniš Europejskš), przy czym celowi temu jest podporzšdkowany proponowany zestaw referatów, który ma obejmować:
- Społeczeństwo informacyjne jako nowa epoka w rozwoju ludzkości (synteza wyników I etapu),
- Technologie informacyjne: kierunki rozwoju i wpływ na społeczeństwa krajów OECD,
- Miejsce i rola przemysłu w społeczeństwie informacyjnym,
- Aksjologiczne i społeczne skutki przekształcenia informacji w zasób produkcyjny,
- Technologie informacyjne a tendencje rozwojowe Unii Europejskiej (wzrost konkurencyjności gospodarki Europy Zachodniej czy zmniejszenie znaczenia geopolitycznego?),
- Polska na rozstajach historii: szanse i zagrożenia integracji ze społecznościš euroatlantyckš w obliczu wyzwań społeczeństwa informacyjnego.
 

Opracował: Józef Wierzbołowski, IRiSS
tel. (0-48-22) 693-57-85.