CERN wyzwaniem dla polskiej techniki

Uroczystej inauguracji pierwszej polskiej wystawy technologiczno - przemyslowej w CERN dokonali: wicepremier, przewodniczacy KBN, prof. Aleksander Luczak oraz dyrektor generalny CERN, prof. Chris Llewellyn Smith. Prof. Luczak powiedzial: "Ta pierwsza polska ekspozycja zapowiada nowy etap naszej obecnosci w CERN. Umozliwia ona czlonkom CERN lepsze poznanie naszego potencjalu przemyslowego, a z drugiej strony, pozwala naszym wystawcom dowiedziec sie wiecej o samym Osrodku i o jego wspanialych pracownikach. Jest to wyjatkowa okazja spotkania sie specjalistow z obu stron i wymiany pogladow na temat najnowszych rozwiazan technicznych i technologicznych". Profesor Llewellyn Smith zwrocil uwage na znakomity wklad naukowy polskich fizykow w rozwoj Osrodka. Przypomnial rowniez, ze przystapienie Polski do CERN, w lipcu 1991 roku,jako pierwszego pelnoprawnego czlonka z Europy Srodkowo-Wschodniej, bylo waznym przelomem politycznym. Wizyta w CERN pozwala na refleksje, ze system wzajemnych zaleznosci i powiazan badan podstawowych z technika i spoleczenstwem jest wielowymiarowy. Czesto trudno oddzielic skutek od przyczyny. Zadna z dziedzin nauki czy techniki nie moze sobie uzurpowac wylacznosci osiagniec podnoszacych jakosc naszego zycia. Mozna jednak dostrzec wezly swiatowej sieci wymiany pomyslow, pytan i rozwiazan. CERN jest wlasnie jednym z takich wezlow. Aby lepiej uzmyslowic sobie wielorakie korzysci plynace z kontaktow z CERN, a tym samym nalezycie ocenic wartosc samej wystawy, przypomnijmy pokrotce historie i znaczenie Osrodka.

CERN, Europa, Swiat

W 1954 roku, w gminie Meyrin pod Genewa, wykielkowal zalazek europejskiej wspolpracy - Conseil Eureopeen pour la Recherche Nucleaire, w skrocie CERN. To pierwsze polityczno-socjologiczne przedsiewziecie liczy sobie juz ponad 40 lat. Nowatorstwo koncepcji polegalo na wspolnym zaangazowaniu sie rzadow panstw-sygnatariuszy porozumienia w tworzenie osrodka naukowego badan podstawowych. Dzieki dalekowzrocznosci i konsekwencji takich fizykow, jak Eduardo Amaldi, Fierre Auger czy Isidor Isaac Rabi, poglad o koniecznosci wspoldzialania i swobodnego przeplywu informacji zdolal sie przebic do politykow i finansistow. Alternatywa byla rosnaca przepasc naukowo-technologiczna pomiedzy zniszczonymi wojna panstwami Europy a dynamicznie rozwijajacymi sie mocarstwami.
Nie byl to pierwszy krok w kierunku pokojowego jednoczenia Starego Kontynentu (za taki uwazane jest powstanie w 1951 roku Europejskiej Wspolnoty Wegla i Stali). Jego rzeczywiste znaczenie dla integracji spolecznej i gospodarczej jest trudne do ocenienia. Byl testem mozliwosci wspolpracy w prestizowej, awangardowej dziedzinie. Eksperyment powiodl sie, choc z oczywistych wzgledow zostal ograniczony do Europy Zachodniej: niedawni smiertelni wrogowie wspolnym wysilkiem finansowym i intelektualnym zbudowali wiodacy osrodek fizyki czastek elementarnych (w latach piecdziesiatych ta dziedzina wiedzy nie byla jeszcze wyodrebniona z fizyki jadrowej i stad mylacy przymiotnik "nucleaire" w rozwinieciu uzywanego do dzisiaj skrotu CERN).
Dzieki otwarciu na uczonych z krajow nieczlonkowskich, juz ponad polowa wszystkich specjalistow z tej dziedziny wspolpracuje z CERN. Stal sie on wizytowka fizyki wysokich energii i wszystko wskazuje na to, ze w najblizszym czasie jego znaczenie bedzie wzrastac. W latach zimnej wojny miedzynarodowe konferencje fizyki wysokich energii byly unikalnym miejscem spotkan fizykow Wschodu i Zachodu. Ci sami ludzie byli pozniej zaangazowani w proces redukcji arsenalu atomowego (najlepszym dowodem uznania dla nich jest przyznanie tegorocznej Pokojowej Nagrody Nobla dla Josepha Rotblata i organizacji "Pugwash conferences on science and world affaires"). Kredyt wzajemnego zaufania, zdobyty podczas kontaktow naukowych, procentowal w czasie negocjacji.
CERN posluzyl jako model wspolpracy w innych dyscyplinach nauki. Utorowal droge takim przedsiewzieciom, jak "European Southern Observatory" czy "European Molecular Biology Organization". Fizykom udalo sie udowodnic podobienstwo wiedzy do "charitas": im bardziej sie nia dzielisz, tym wiecej jej masz.

Wklad CERN w ogolnoludzka kulture

"Raison d'etre" Osrodka jest badanie struktury materii w celu odpowiedzi na pytanie, co to w ogole jest "materia", jaka jest jej historia i jakie rzadza nia prawa. Poszukiwania takie sa istotnym elementem rozwoju ludzkiej kultury. Odkrycia domagaja sie wyjasnien teoretycznych, a te stymuluja dalsze badania. Material doswiadczalny, nagromadzony, w duzej mierze dzieki CERN, do poczatku lat siedemdziesiatych doprowadzil do powstania modelu Weinberga, Salama, Glashowa (Nobel 1979) postulujacego istnienie bozonow posredniczacych - ciezkich czastek elementarnych spokrewnionych z fotonami i odpowiedzialnych, na przyklad za promieniotworczosc typu (3. Ich odkrycie w CERN - uhonorowane nagroda Nobla (1984) dla C. Rubbi i S. van der Meera - otworzylo droge projektowi wielkiego akceleratora wiazek przeciwbieznych elektronow i pozytonow LEP. Ten najwiekszy w swiecie instrument naukowy, dzialajacy w CERN od 1989 roku, sluzy do precyzyjnego okreslenia tego co nazywamy obecnie modelem standardowym oddzialywan fundamentalnych. Teorie te mozna uwazac za prawdziwy pomnik osiagniec naukowych naszego stulecia, porownywalny do przewrotu kopernikanskiego, czy newtonowskich zasad dynamiki. Dzieki modelowi standardowemu potrafimy opisac ewolucje wszechswiata, poczawszy od momentu, gdy mial on charakterystyczny rozmiar rzedu 1 centymetra!
Fizyka czastek elementarnych wywiera istotny wplyw na edukacje. Uczeni wspolpracujacy z CERN, to w znacznej liczbie wykladowcy uniwersytetow calego swiata. Przekraczanie granicy poznania pozwala im, jak zeglarzom epoki wielkich odkryc geograficznych, rozbudzac ciekawosc swoich nastepcow. A pragnienie odkrycia nieznanego jest od zawsze glownym motorem postepu. Szeroko rozumiana popularyzacja wiedzy stanowi jeden z priorytetow CERN. Przez laboratorium przewijaja sie tysiace zwiedzajacych, glownie ludzi mlodych. Maja oni mozliwosc obejrzenia z bliska dzialajacych instrumentow, zwiedzenia specjalnie dla nich utrzymywanej ekspozycji "Microkosm", wysluchania prelekcji wprowadzajacych w mikroswiat i zaawansowane technologie uzywane do jego badania. Poznaja pytania i problemy nurtujace umysly uczonych. Staje sie to czesto impulsem do rozpoczecia wlasnej przygody z nauka. Owocuje latwiejszym odnajdowaniem sie w nasyconym technika wspolczesnym swiecie. Ze wzgledow praktycznych wizytowanie CERN przez polska mlodziez jest utrudnione. Aby temu zaradzic, polskie instytuty wspolpracujace z Osrodkiem organizuja przy jego pomocy wystawy promujace badanie struktury materii. Pierwsza taka ekspozycja miala miejsce w Warszawie w roku 1992, a druga pt. "Od kwarkow do gwiazd" zorganizowano w pazdzierniku 1995 roku w Krakowie. Obydwie cieszyly sie ogromnym powodzeniem. Trwala pamiatke wystawy krakowskiej stanowia filmy popularnonaukowe, wyprodukowane przez CERN i przetlumaczone na jezyk polski, ktore sa obecnie dystrybuowane wsrod polskich szkol.
Wiek najliczniejszej grupy naukowcow wspolpracujacych z CERN miesci sie w przedziale 25-30 lat. Sa to przewaznie doktoranci lub odbywajacy staze podoktorskie. Tylko czesc z nich pozostaje w kregu badan podstawowych. Wiekszosc znajduje swoje miejsce w innych dziedzinach, od medycyny przez nowoczesny przemysl do Wall Street, wzbogacajacje zdobytymi w CERN unikalnymi kwalifikacjami: znajomoscia najnowszych osiagniec techniki, umiejetnoscia porozumiewania sie z fachowcami roznych specjalnosci, nawykiem wspolpracy miedzynarodowej, doswiadczeniem w poslugiwaniu sie wyrafinowanymi metodami analizowania duzych zbiorow danych o zlozonej strukturze, dystansem do wlasnej wiedzy i nawykiem permanentnego jej poglebiania, otwartoscia na nowe trendy i oryginalne rozwiazania, zdolnoscia do tworczych poszukiwan i ich weryfikacji.
Osobna grupe stanowia studenci "wakacyjni". Ci mlodzi ludzie, studiujacy rozne galezie nauki i techniki, w czasie 2-3 miesiecznego pobytu w CERN, wlaczani w prace nad rozwiazaniem konkretnych problemow, rowniez zdobywaja takie kwalifikacje.

Wplyw CERN na rozwoj technologiczny

CERN jest przede wszystkim jednym z najnowoczesniejszych centrow technologicznych swiata. Miejscem, w ktorym na zasadzie symbiozy wspolpracuja specjalisci z najprzerozniejszych dyscyplin. Fizyka czastek elementarnych stawia bardzo wysokie wymagania co do zaawansowania, niezawodnosci, ale tez oplacalnosci ekonomicznej stosowanych rozwiazan technicznych. Bardzo czesto sa one tworzone na zamowienie, a nastepnie zaczynaja wlasne zycie. Sa adoptowane dla potrzeb roznych zastosowan praktycznych.
Medycyna jest dziedzina, na ktora badania struktury materii wplynely najbardziej. Akceleratory i detektory czastek oraz metody rekonstrukcji przestrzennej sa obecnie kluczowe w diagnostyce i terapii radiologicznej i jadrowej. Zwiazek ten ma charakter nie tylko historyczny. Rozwoj fizyki akceleratorow bedzie mial wplyw na obnizenie cen instrumentow medycznych wymienionych dzialow medycyny i, co za tym idzie, zwiekszenie ich dostepnosci. Postep w dziedzinie detekcji promieniowania pozwoli na zwiekszenie bezpieczenstwa pacjentow i personelu medycznego poprzez obnizenie dawek promieniowania. Nie mozna zapominac o wplywie naukowcow przechodzacych od fizyki czastek do medycyny. Najlepszym chyba tego przykladem jest Allan Cormack, ktory za wynalezienie tomografii komputerowej CAT otrzymal w 1979 roku nagrode Nobla z medycyny.
Zawrotna kariere zrobilo w ciagu ostatnich dwudziestu lat promieniowanie synchrotronowe (emitowane przez zakrzywiane w polu magnetycznym elektrony). Stosowane jest ono miedzy innymi w biologii molekularnej, farmakologii, chemii, fizyce ciala stalego, materialoznawstwie, mikrolitografii i prototypowej produkcji ukladow scalonych o wielkiej skali integracji.
Powszechnie uzywana w przemysle polprzewodnikow metoda implantacji jonow opiera sie na wykorzystaniu akceleratorow jonowych. Ich uzycie pozwolilo tez na rozwiniecie nowej metody diagnostycznej nazywanej aktywacja jonowa, uzywanej na przyklad do badania dziel sztuki lub wykrywania materialow wybuchowych na lotniskach.
Badana obecnie mozliwoscia zastosowania akceleratorow jest wzmacniacz energii - projekt, w ktory zaangazowal sie laureat Nagrody Nobla i byly dyrektor generalny CERN, Carlo Rubbia. Nie wchodzac w szczegoly, pomysl polega na uzyciu wiazki protonowej do inicjowania reakcji w nowym typie reaktorow jadrowych. Zaleta rozwiazania byloby wyeliminowanie mozliwosci wymkniecia sie reaktora spod kontroli, mozliwosc stosowania powszechnie dostepnego 238U oraz zminimalizowanie ilosci odpadow jadrowych.
Do dziedzin techniki, ktore rozwinely sie dzieki fizyce czastek lub na ktore miala ona znaczacy wplyw, nalezy zaliczyc: nadprzewodnictwo, techniki prozniowe i technologia powierzchni, zasilanie elektryczne (klistrony), elektronika, geodezja czy wreszcie techniki komputerowe i obliczeniowe.

Polska w CERN

Nawet w okresie zimnej wojny Polska utrzymywala dobre stosunki z CERN, zas wielu fizykow polskich bralo udzial w prowadzonych tam badaniach naukowych. Od 1964 roku miala status obserwatora przy radzie CERN. Gdy tylko zaistniala mozliwosc, wystapiono o pelne czlonkostwo. Rzeczpospolita Polska zostala pelnoprawnym czlonkiem CERN 1 lipca 1991 roku,jako pierwszy kraj Europy SrodkowoWschodniej. Byl to rowniez pierwszy przypadek przystapienia Polski do organizacji skupiajacej wczesniej jedynie panstwa Europy Zachodniej.
Jako kraj czlonkowski, Polska stala sie wspolwlascicielem jednego z najwazniejszych osrodkow badawczych w swiecie. Uzyskala dostep do zaawansowanych technologii. Polski przemysl uzyskal priorytet czlonka CERN w przetargach na zamowienia dla CERN, co poza korzysciami finansowymi ma duze znaczenie marketingowe i stymulujace wprowadzanie i rozwijanie nowoczesnych technik produkcji.
Polscy naukowcy, glownie z Krakowa i Warszawy, uczestnicza obecnie w dziesieciu eksperymentalnych programach naukowych CERN o roznej skali liczebnosci wykonawcow, nakladow i czasu realizacji.
Najwazniejsze z nich to: detektor DELPHI przy akceleratorze LEP; "Spin Muon Collaboration" - zespol fizykow badajacych strukture nukleonow; oraz program wykorzystania przyszlego wielkiego hadronowego akceleratora wiazek przeciwbieznych LHC.
Swiadectwem umacniania prestizu Polski, jako czlonka europejskiej organizacji, moze byc powierzenie Polsce zorganizowania Europejskiej Szkoly Fizyki Wysokich Energii, ktora odbyla sie w 1993 roku w Zakopanem; wybranie prof. Andrzeja Kajetana Wroblewskiego do "Komitetu Polityki Naukowej" najwazniejszego organu opiniotworczego CERN, zapewniajacego wysoki poziom merytorycznej dzialalnosci Osrodka, czy objecie przez prof. Michala Turale funkcji dyrektora wydzialu Electronics and Computing for Physics, scisle zwiazanego z wykorzystaniem najnowszych technik w programach badawczych. Nalezy rowniez wspomniec o powierzeniu Polsce przywileju zorganizowania najwiekszej konferencji fizyki wysokich energii, to znaczy Konferencji Rochesterskiej. Odbedzie sie ona w roku 1996 w Warszawie.
Polski przemysl, mimo znacznych trudnosci w przystosowaniu sie do wymogow konkurencji, uzyskal zamowienia, z ktorych potrafil sie wywiazac wypelniajac wysokie wymagania stawiane dostarczanym do CERN produktom. Nasz "wspolczynnik zwrotu skladki czlonkowskiej" wynosi okolo 70 procent i nalezy do najwyzszych wsrod czlonkow CERN. Powodzenie w wykorzystaniu CERN do promocji i rozwoju naszego przemyslu zalezy w znacznej mierze od dzialalnosci informacyjnej. W tym celu wlasnie Polska Agencja Atomistyki, przy dofinansowaniu ze strony Komitetu Badan Naukowych, zorganizowala pierwsza polska wystawe technologiczna, ktora odbyla sie pod koniec listopada 1995 roku. Dala ona naszym przedsiebiorstwom mozliwosc nawiazania nowych i podtrzymania dotychczasowych kontaktow zawodowych z CERN. Dwadziescia cztery przedsiebiorstwa zaprezentowaly oferte zaawansowanych technologicznie wyrobow o podstawowym znaczeniu dla naukowcow, inzynierow i technikow pracujacych w CERN. Prezentowane byly nastepujace technologie: kriogenika, techniki prozniowe, zasilanie elektryczne, elektronika wysokich mocy, mechanika wielkogabarytowa i precyzyjna, oprzyrzadowanie elektryczne i mechaniczne, elektronika, software i optoelektronika. Od strony organizacyjnej wystawe koordynowalo wroclawskie konsorcjum TECHTRA, powolane do zycia w celu ulatwienia dostepu polskich przedsiebiorstw do Osrodka pod Genewa. Rownolegle do wystawy odbywal sie cykl prelekcji przedstawiajacych oferte wystawcow. Na rezultaty ekspozycji trzeba troche poczekac, niemniej obecnosc naszego przemyslu jest juz tam wyraznie zaznaczona. CERN kupuje zbiorniki prozniowe do magnesow nadprzewodzacych w kieleckim CHEMARZE i raciborskim RAFAKO, dennice kriostatow w Koscianskim METALCHEMIE. Elementy instrumentow naukowych wykonywane sa na przyklad w Instytucie Problemow Jadrowych im. A. Soltana czy Instytucie Fizyki Jadrowej im. H. Niewodniczanskiego. Wiekszosc cieklego helu uzywanego w CERN jest produkowana w Odolanowie. Po Osrodku jezdza wyprodukowane w Tychach cinquecento, a firma DETRON dostarczyla pokazowy detektor promieniowania kosmicznego, ktory stanowil czesc ekspozycji CERN na wystawie swiatowej w Sewilli.

CERN - wyzwanie

W dniu I6 grudnia 1994 roku Rada CERN zatwierdzila program budowy wielkiego hadronowego akceleratora wiazek przeciwbieznych LHC. Ma on powstac w tunelu LEP w ciagu niecalych dziesieciu lat. Dzieki wykorzystaniu istniejacej infrastruktury, akcelerator ten bedzie stosunkowo tani i zostanie zbudowany w ramach budzetu CERN. Ewentualne dodatkowe wplywy, pochodzace od panstw nie bedacych czlonkami organizacji, pozwola na wczesniejsze zakonczenie budowy, a tym samym obnizenie calkowitego kosztu. Dzieki zastosowaniu najnowoczesniejszych technologii, utrzymanie urzadzenia w ruchu bedzie obciazac budzet CERN w stopniu porownywalnym z analogicznym wydatkiem zwiazanym z dzialaniem poprzedniego akceleratora hadronowego SPPS (wlasnie przy jego pomocy w latach osiemdziesiatych odkryto bozony posredniczace), pomimo zwiekszenia energii o rzad wielkosci a swietlnosci o kilka rzedow. Osobna kwestia sa detektory projektowane dla LHC. Problemem tym zajmuja sie miedzynarodowe zespoly skupiajace po kilka tysiecy fizykow z calego swiata. Jak widac, realizacja tego najwiekszego przedsiewziecia naukowo-technologicznego przelomu tysiacleci bedzie mozliwa dzieki nadzwyczajnej koncentracji i efektywnemu wykorzystaniu dostepnych srodkow finansowych, a nie kosztem innych dziedzin. Koordynacja na skale swiatowa jest cecha charakterystyczna tej dziedziny badan. Projekt LHC zostal zatwierdzony, gdyz bedzie najtanszym sposobem na przebadanie niezwykle interesujacej "okolicy jednego teraelektronowolta" energii zderzajacych sie czastek. Badania te beda mialy decydujace znaczenie dla okreslenia kierunku rozwoju fizyki czastek elementarnych i kosmologii w XXI wieku. Mozna sie spodziewac odpowiedzi na pytanie, czy w przyrodzie realizuje sie to, co uwazamy za naturalne rozszerzenie modelu standardowego, czy tez czeka na nas niespodzianka porownywalna do odkryc Roentgena i Becquerela sprzed stu lat. Aby przyblizyc stopien zlozonosci technicznej problemow stojacych przed tworcami programu LHC, podam tylko jeden przyklad. Za kazdym przecieciem wiazek protonowych (o energii protonow rownej 7 tera-elektronowoltow, czyli 7500 razy wiekszej niz masa spoczynkowa protonu), ktore beda nastepowac co 25 nanosekund (czyli z czestoscia 40 MHz), zachodzic bedzie srednio 20 oddzialywan, a w kazdym wyprodukowane zostanie kilkaset czastek elementarnych. Analiza takich przypadkow bedzie mozliwa tylko przy uzyciu detektorow o bardzo duzej granulacji i natychmiastowej odpowiedzi, co wymaga zawrotnej liczby milionow kanalow odczytu. Gdyby nie przeprowadzac zadnej wstepnej selekcji i zapamietywac cala dostepna informacje, to potrzebne byloby polaczenie o przepustowosci milionow GB/s (gigabajtow na sekunde), a wszystkie dyski swiata zapelnilyby sie w ciagu godziny (zakladajac, ze za dziesiec lat na jednego mieszkanca Ziemi bedzie przypadal 1GB pamieci dyskowej). Znalezienie w tym gaszczu, w czasie krotszym od 25 ns, przypadkow interesujacych z punktu widzenia fizyki jest niewatpliwie wyzwaniem - jednym z wielu podobnych. Rekawice podjeli naukowcy z calego swiata, w tym z Polski. Grupa warszawska pracuje nad projektem wyzwalania detektora CMS, czyli nad rozwiazaniem wyzej opisanego problemu. Fizycy z Krakowa, specjalizujac sie w precyzyjnych detektorach polprzewodnikowych, zajmuja sie "sercem" ATLASa, drugiego z dwoch glownych eksperymentow zwiazanych z budowanym kolajderem.

CERN - szansa

LHC to wyzwanie nie tylko dla naukowcow, ale rowniez dla przemyslu. To wielka szansa promocji przedsiebiorstw, ktorym uda sie zaangazowac w te prestizowa budowe. CERN jest jakby minipanstwem i potrzebuje doslownie wszystkiego. Nie jest to jednak latwy rynek. Wymagana jest najwyzsza jakosc. CERN, znajac swoja wartosc i pragnac optymalnie wykorzystac srodki jakimi dysponuje, ustala wygodne dla siebie warunki platnosci. W praktyce oznacza to, ze male firmy lub instytuty badawczo-rozwojowe, nie moga sobie pozwolic na zawieranie wiekszych kontraktow bez gwarancji kredytowych, na przyklad ze strony rzadu lub powolanych do tego celu agend rzadowych. Zgodnie z podpisana przez Polske i CERN umowa, okres budowy LHC pokrywa sie ze stopniowym dochodzeniem do placenia pelnej skladki czlonkowskiej (ktorej wysokosc uzalezniona jest od wysokosci przychodu narodowego netto, docelowo bedziemy pokrywac okolo 1,3 procent budzetu, mniej wiecej tyle co Finlandia, Norwegia, Czechy albo Wegry; dzieki negocjacjom naszych przedstawicieli udalo sie "zaoszczedzic" okolo poltorej skladki finalnej). W praktyce oznacza to otwarta droge do dziesieciokrotnego zwiekszenia udzialu polskich przedsiebiorstw w zamowieniach CERN. Naprawde na tym skorzystamy, jezeli uda sie nam sprzedac najlepsze wytwory polskiej mysli technicznej, wykorzystac wspolprace ze specjalistami spod Genewy do podniesienia jakosci wytworow naszego przemyslu i rozszerzenia jego oferty. Badania marketingowe zlecone przez CERN wykazaly, ze uzyskane tam zamowienia procentuja w przyszlosci sprzedaza produktow lub uslug o 3-4 krotnie wiekszej wartosci. Produkowanie dla CERN jest w praktyce rownowazne uzyskaniu najwyzszych certyfikatow jakosci. Wiaze sie to rowniez z ocena ekonomiczna przedsiebiorstwa gratis, gdyz CERN przy pomocy swoich fachowcow sprawdza strukture kosztow kupowanych przez siebie wyrobow.
Wsrod wielu dziedzin, w ktorych mamy szanse zaistniec w CERN, zwrocilbym szczegolna uwage na optoelektronike. Przesylanie informacji przy pomocy swiatla przezywa okres rozkwitu na calym swiecie. Mamy znakomitych specjalistow w tej dziedzinie (np. na Politechnice Warszawskiej). To co jest potrzebne w CERN, rozni sie troche od standardowych potrzeb telekomunikacji odlegloscia, na jaka trzeba przesylac olbrzymie ilosci danych w jak najkrotszym czasie. W przypadku LHC, beda to dziesiatki metrow zamiast kilometrow. Ten sposob przesylania informacji moze byc nasza szansa i ma przed soba duza przyszlosc w postaci ultraszybkich sieci lokalnych, ktore zaczynaja powstawac w instytutach naukowych, szpitalach czy bankach.
Podsumowujac, wspolpraca Polski z CERN niesie w sobie ogromne potencjalne korzysci dla polskiej techniki. Aby je wykorzystac, potrzebne jest odnalezienie tych dziedzin, w ktorych polski przemysl moze byc konkurencyjny i zapewnienie im niezbednych do osiagniecia sukcesu srodkow. Wystawa "Poland at CERN" byla znaczacym elementem tego procesu, ktory mam nadzieje - bedzie intensyfikowany. Na koniec spojrzmy jak to robia inni. Duzo mozemy sie nauczyc (i juz sie nauczylismy) od Finlandii. Od wielu lat staramy sie jednak zbudowac "druga Japonie". Kraj kwitnacej wisni znany jest z rozwinietej mysli technicznej. W zblizeniu okazuje sie, ze nauka japonska, poprzez sposoby jej finansowania, jest jedna z najbardziej pragmatycznych na swiecie. Otoz ta pragmatyczna Japonia, jako pierwszy kraj pozaeuropejski (jesli bez geograficznego aptekarstwa uznamy europejskosc Izraela) uzyskala w czerwcu 1995 roku status obserwatora przy Radzie CERN, wplacajac jednoczesnie okragla sume 5 miliardow jenow, jako "wklad rzadu japonskiego w przyspieszenie budowy LHC". Oni musza miec w tym jakis interes.

Piotr Zalewski